مرد بیمار اروپا

 

.: بخش پنجم :.

 

مقدمه:

با رشد روز افزون فرهنگ و تاثیرات غرب در سرزمین های اسلامی، حاکمان و روشنفکران این سرزمین آگاهانه و یا نا آگاهانه بر آن شدند تا برای مقابله با موج جدید ورود غربیان، که اینبار از راه فرهنگی و سیاسی وارد شده بودند، بخشی و یا تمام فرهنگ آنان را اقتباس کنند و شاید بتوان از این طریق راه نفوذ آنان را بست. هر چند که به علل مختلف همین اقتباس ها نیز عقیم ماندند و خود سبب بروز مشکلات جدیدی شدند. اما مهمترین مسایلی که در همین راستا اتفاق افتاند پدید آمدن جریان های اصلاح طلبی و سکولاریسم یوده است. در این بخش مقدمه ای بر روند پدید آمدن اصلاحات حکومتی در دو دولت عثمانی و ایران می پردازیم و در بخش بعدی مواضع فکری – سیاسی در جهان اسلام را مرور خواهیم کرد.

 

با توجه به نزدیکی عثمانی به اروپا اولیت تغییرات اصلاحی در این کشور رخ داد. ترکان عثمانی در مرزهای داخلی خود دچار مشکلات زیادی شده بودند، انحطاط داخلی، مساله غرب، رشد نیروهای مخالف دولت همچون ایان و روحانیان، مشکلات اقتصادی از مهمترین این مسایل بودند. البته دولت عثمانی در خارج از مرزهای خویش نیز با مشکلات بزرگتری دست و پنجه نرم می کرد، از نمونه این مشکلات می توان به  شکست آنان در محاصره وین و نیز حمله ناپلئون به مصر، که تحت سلطه عثمانی بود، اشاره داشت.

ترکان عثمانی برای مقابله با نیروهای مخالف رو به رشد داخلی و ایستادگی در برابر غرب، نیازمند یک قدرت سازمان یافته و سیستم جدید بودند؛ بدین منظور آنها به انجام اصلاحاتی در زمینه های سیاسی و اجتماعی دست زدند. مهمترین این اصلاحات از اواخر قرن 12 هجری در دوره سلطنت سه سلطان عثمانی، یعنی سلطان سلیم سوم، محمود دوم و عبدالمجید در دوره ای به نام «تنظیمات» صورت گرفت که طی آن با صدور فرمانی به نام «خط شریف گلخانه» به ظلم و ستم بر رعایا پایان داده شد و رسم اجاره مالیات برچیده شد. این فرمان جان و مال و آبروی همه اتباع عثمانی را صرف نظر از مذهب و نژادشان تضمین می کرد و همه در برابر آن از حقوق مساوی برخوردار بودند. مکمل این فرمان، «خط همایون» بود که 17 سال بعد از فرمان اولیه صادر شد. از این دو مهمتر اعلام «قانون اساسی عثمانی» به فرمان عبدااحمید در سال 1876 بود که نخستین بار از اصطلاح قانون اساسی در دنیای اسلام استفاده شده بود. طی این قانون مذاهب گوناگون آزاد بودند و از آنها حمایت می شد، آزادی مطبوعات در حدود قانون مورد توجه قرار گرفت و از همه بارزتر نظام سیاسی مبتنی بر سیستم نمایندگی بود.

ادامه مطلب

 

پیشرفت اروپا، پسرفت اسلام

 

.: بخش چهارم :.

 

مقدمه:

بعد از جنگ های صلیبی که خسارت گسترده ای را به دول اسلامی و جهان اسلام وارد آورد؛ باید حضور گسترده اروپاییان در سرزمین های اسلامی از اواسط قرن 16 میلادی به بعد را بسیار مهم دانست که در تشکیل دولت های نو و به وجود آمدن روشنفکران دینی و غربی در دنیای اسلام شد. از همین رو در ادامه بحث تاثیر جنگ های صلیبی بر دنیای اسلام، باید تاریخ حضور گسترده و هجوم اروپاییان به سرزمین های اسلامی را به منظور گسترش قدرت اقتصادی، سیاسی و ترویج فرهنگ خاص خودشان از قرن 16 میلادی به بعد را مورد بررسی قرار داد.

 

اروپا از اواخر قرون وسطی و به طور دقیق تر از قرن 12 میلادی به بعد با زمینه های ایجاد شده و از راه های مشخص وارد مرحله بیداری شد. با تحولات ذهنی و عملی و تغییر طرز تفکر و جهان بینی اروپاییان و ظهور پروتستانتیسم و شخصیت هایی همچون کپلر، گالیله، کوپرنیک، دکارت و بیکن و با شکل گیری طبقه بورژوازی در مخالفت با کلیسا و فئودالیسم اروپایی غرب دوران جدیدی از تاریخ و تمدن خود را آغاز کرد و در نتیجه منطقی آن تحولات و تغییرات تدریجی ذهنی، عملی و اجتماعی، تولد جدیدی یافت که به نوزایی یا رنسانس معروف شد.

با پیدایش پروتستانتیسم، اومانیسم، نا سیونالیسم و دولت ملی، بورژوازی، اختراعات و اکتشافات علمی و انقلاب های صنعتی و سیاسی و اجتماعی، نظام سرمایه داری با تولید ماشینی و انبوه شکل گرفت. در عصر اصلاح و پروتستانتیسم بود که جنبش های سیاسی – اقتصادی در قالب دولتهای مقتدر و مطلقه جدید و بورژوازی به وجود آمدند و با حمایت از اقتصاد پولی، عرصه صنعت و تجارت و علوم مربوط به آنها را هموار کردند؛ به حدی که به تعبیر بارنز و بکر، آیین پروتستان به طور غیر مستقیم در سه جهان بینی معتبر، ملت گرایی(ناسیونالیسم)، سرمایه گرایی (کاپیتالیسم)، پوزیتانیسم، نفوذ کرد. [1]

تحت تاثیر پروتستانتیسم، امیران اروپا در برابر حاکمیت کلیسا ایستاندند و در نهایت طی پیمان وستفای در سال 1648 میلادی به حاکمیت ملی دست یافتند. از طرف دیگر طبقه سوداگر که به دلیل پیشرفت تجارت و صنعت و انقلاب تجاری بعد از جنگ های صلیبی رو به رشد بود، با حمایت از پروتستانتیسم و در پیوند متقابل آن دو با یکدیگر از زیر سلطه فئودالیسم و تحمیلات کلیسا خارج شد. پوریتانیسم که یکی از شاخه های پروتستانتیسم است در تبلیغ رهبانیت و فقر و ساده کردن دین و اخلاق و عبادی کردن آن و تجویز پرداختن به خردگرایی به امور دنیوی کوشید؛ اما این کوشش به سود تفکر سرمایه گرایی بود و سرمایه دار پروتستان با رعایت اصول اخلاقی فردی و کافی دانستن آن در رسیدن به رستگاری، با خیال راحت به بهره کشی ناروا و بیدادگری اجتماعی خود ادامه داد؛ به طوری که یکی از فرقه های پروتستان یعنی کاتولیسم «نظام اجتماعی را از آرامش برخوردار نی شاخت و بهره کشی بیرحمانه سرمایه داران را تسهیل می کرد. اتحاد پوریتانیسم کالوینی و سرمایه داری دیر زمانی دوام آورد»[2].

ادامه مطلب

 

پیشرفت اروپا، پسرفت اسلام

 

.: بخش سوم :.

 

با فتح سرزمین های سیسیل و اسپانیا، اروپاییان با علم و دانش مسلمانان آشنا شدند؛ این افکار و آرای متفکران مسلمان به تعبیر مونتگمری وات[1] بخش بزرگی از انگیزه و عامل محرکی بود که سبب بزرگترین پیشرفت ذهنی و عقلی مسیحیت قرون میانه همچون قدیس آکوئیناس شد.

به طور کلی تاثیر تفکر اسلامی در غرب و تفکر غربی را می توان به صورت خلاصه چنین بیان کرد:

1- جنبش فرهنگ پژوهی را در غرب آغاز کرد؛

2- علوم تاریخی و روش های غملی را عرضه داشت؛

3- تعلیمات اصحاب مدرسه را در هماهنگ کردن فلسفه و ایمان یاری داد؛

4- عرفان غربی را به حرکت انداخت؛

5- تجدید حیات علم و ادب ایتالیا را بنیاد نهاد. [2]

تعدادی از برجسته فیلسوفان غربی در قرون جدید و بانیان تفکر جدید، خود به طور مستقیم و غیر مستقیم بر این اخذ و اقتباس و تاثیر پذیری از متفکران مسلمان اعتراف کرده اند که می توان از دانشمندانی چون فرانسیس بیکن، راجر بیکن و رنه دکارت نام برد[3]. به هر حال این نفوذ و تاثیر گذاری از طریق منطقه اسپانیا و سیسیل در دوره اسلامی در غرب بیش از تاثیر فرهنگی ناشی از جنگ های صلیبی در شرق بوده است.

در مجموع این اخذ و اقتباس ها، دورن مایه های نهضت رنسانس و نوزایی غرب را تشکیل داد و اهمیت آن به قدری است که گوستاولوبون از قول «مسیو لیری» می گوید:«اگر اعراب بر روی صفحه تاریخ ظاهر نشده بودند نهضت علمی اروپا قرن ها عقب می افتاد».

از تحولات بسیار مهم جهان اسلام، باید به روی کار آمدن عثمانی ها اشاره داشت. خلافت عثمانی به سپاهی بزرگ و قدرتمند مجهز بود که برای صلیبیان خطر جدی محسوب می شد. به خصوص بعد از حادثه سرنوشت ساز فتح قسطنطنیه، پایتخت امپراتوری بیزانس، در سال 1453 میلادی به دست خلیفه عثمانی، سلطان محمد دوم، ملقب به محمد فاتح، موازنه قوا را در جهان آن روز به نفع مسلمانان بر هم زد و طی آن از نو راه هایی را که مغولان و تجار ونیزی در شرق باز کرده بودند، بست و تهاجم صلیبیان را جبران کرد. قدرت و اعتبار سلطان محمد فاتح به عنوان پادشاه ناجی اسلام و جبران کننده تهاجمات فرسایشی صلیبیان و ترمیم کننده خرابی ها و کشتارهای مغولان گسترش یافت و استانبول مرکز نیرومند خلافت رهبری جامعه اسلامی شد.

این حادثه از نظر روابط غرب و جهان مسیحیت با مسلمانان، مقطع حساس و بسیار مهمی بود و به دنبال آن اروپاییان همچنان در فکر به راه انداختن جنگی صلیبی دیگر با مسلمانان بودند. پاپ وقت با فرستادن سفیرانی به امرای مسیحی نواحی طرابوزان، گرجستان و مناطق تحت سلطه مسلمانان آق قویونلو، با فرمانروایی اوزون حسن، آنان را به نبرد با ترک ها تحریک کرد. هرچند که این فرمانروایان موافقت خود را اعلام داشته بودند اما خود غرب هنوز آمادگی لازم را برای شروع نبردی دیگر را نداشت.

ادامه مطلب

بیانیه در اعتراض به موج اخیر فیلترینگ وبلاگ‌ها

(فراخوان برای امضا)

 

در ادامه روند تحدید آزادی بیان و آزادی عرصه اطلاع‌رسانی در كشور، متاسفانه در هفته‌های اخیر شاهد آن بودیم كه موج جدیدی از فیلترینگ، دامان وبلاگ‌های سیاسی و اجتماعی به خصوص وبلاگ‌های فعال در حوزه زنان كه دارای خط مشی منتقدانه و اصلاح‌طلب هستند را گرفته است و كمتر روزیست كه وبلاگی جدید به جرم مخالفت با گفتمان حاكم به محاق فیلتر فرو نرود.

این در شرایطی است كه وبلاگ‌های طرفدار دولت نهم و گفتمان حاكم به راحتی و با آزادی هرچه تمامتر به اشاعه و نشر دیدگاه‌های خود كه غالبا متضمن تهمت و افتراهای متعدد به نیروهای سیاسی و اجتماعی تحول‌خواه و دموكراسی‌طلب است، مشغولند.

بی‌شك، فیلترینگ وبلاگ‌ها و سایت‌های شخصی و خبری امری مخالف اصول اولیه آزادی بیان و عقیده، حقوق بشر، گردش آزاد اطلاعات،‌اعلامیه جهانی حقوق بشر (كه دولت ایران رسما آن را امضا نموده است) و حتی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران است و دولت جمهوری اسلامی ایران موظف است سریعا نسبت به پایان این روند اسفبار اقدام كند.

ما جمعی از وبلاگ‌نویسان ایرانی، بدینوسیله اعتراض شدید خود را نسبت به روند تحدید آزادی بیان و عقیده در ایران كه با روی كار آمدن دولت نهم روبه فزونی گذاشته اعلام كرده و خواهان رفع فیلتر از تمام وبلاگ‌های فیلتر شده در سال‌های اخیر هستیم.

 

برای امضای این بیانیه به وبلاگ محمدرضا یزدان پناه مراجعه کنید.

اولین شماره نشریه داخلی سازمان دانش آموختگان ایران اسلامی (ادوار تحکیم وحدت) - شعبه گیلان، در اردیبهشت ماه سال جاری منتشر شد. در این شماره مطالبی از سهیل سجودی، رضا فرصتی، سید کوهزاد اسماعیلی و عنایت همایی راد به چاپ رسیده است.
برای اطلاعات بیشتر به سایت سازمان مراجعه کنید.

 

پیشرفت اروپا، پسرفت اسلام

 

.: بخش دوم :.

 

مسیحیان پس از یک دوره طولانی ترس و وحشت از نیستی و اضمحلال در مقابل قدرت مسلمین، بر اثر تکان های شدید ناشی از فتوحات مسلمین که تا قلب اروپا نفوذ کرده بود، بر اثر جنگ های صلیبی از خواب بیدار شدند.

مونتگمری وات درباره اهمیت و تاثیر بنیادی این جنگ ها برای غرب و اروپا در کتاب «تاثیر اسلام در اروپا»[1] می نویسد:

«اهمیت بنیادی نهضت صلیبی این بود که اروپای غربی از طریق این نهضت به هویت خود پی برد. این برایند مثبت، شکست سیاسی و نظامی آنها را جبران کرد. اروپا علی رغم شکست، بنا به عوامل و علل دیگر رو به پیشرفت نهاد. از سوی دیگر مسیحیت شرقی با جنگ های صلیبی ضد هدف متعهد آنها بودند. صلیبی ها از نظر فرهنگی بعضی از جوانب جذاب حیات اسلامی را در شرق به تجربه نشستند و سعی کردند در موقع بازگشت به وطن از آنها اقتباس و تقلید کنند.»

از نظر بازرگانی و صنعت نیز بر اثر این جنگ ها، مسیحیان با صنعت و بازرگانی دنیای اسلام آشنا شدند و این امر در رشد بازرگانی و فعالیت های تجاری جوامع اروپایی تاثیر زیادی گذاشت. ویل دورانت در کتاب «تاریخ تمدن: عصر ایمان» در خصوص ورود تجار اروپایی به سرزمین های اسلامی می نویسد:

«هر جا صلیبیون رفتند، سوداگران به دنبال آنها کالاهای خود را راه انداختند، شاید هم بازرگانان راهنما و مشوق صلیبی ها بودند. شهسواران، فلسطین را ازدست دادند، اما ناوهای ایتالیایی بودند که نه تنها دست مسلمانان بلکه دست امپراتوری بیزانس را نیز از مدیترانه کوتاه و سلطه خویش را بر آن دریا آشکار ساختند. ونیز، جنووا، پیزا، آمالفی، مارسی و بارسلون قبل از این حوادث با مسلمانان مشرق زمین، ناحیه تنگه بسفر و دریای سیاه معاملات تجاری داشتند؛ اما این داد و ستد بر اثر جنگ های صلیبی بسیار توسعه پیدا کرد.»

این امر منجر به شکل گیری نهضت پروتستانتیسم و به تعبیری «مسیحیت اسلامیزه» در اروپا شد. از نظر عینی و اجتماعی – اقتصادی، با تزلزل و فروپاشی تدریجی فئودالیسم اروپایی و رشد طبقه متوسط و بورژوازی با آن حجم عظیم مبادلات تجاری و صنعتی و اقتصادی، روند اضمحلال فئودالیسم و تکوین سرمایه داری و ترقی تجارات، صنعت و اقتصاد اروپا سریعتر و انقلاب تجاری – اقتصادی آن نزدیکتر شد و در نهایت در نقطه عطف خود به تولد غرب جدید (رنسانس) انجامید.

ادامه مطلب

 

پیشرفت اروپا، پسرفت اسلام

 

.: بخش اول :.

 

دین اسلام در سرزمینی نزول کرد که در آن انواع خرافات و بت پرستی ها و بدعت ها رایج بود، سرزمین حجاز با حضور بادیه نشینان اکثریت و شهرنشینان اقلیت میزبان محمد امین، رسول خدا شد. سرزمینی که در آن قبایل مختلف برای بقا یکدیگر را مورد حجوم و غارت قرار می دادند. اما این سرزمین با دعوت رسول خدا، رنگ و بویی دیگر به خود گرفت و در طول 12 قرن توانست به بزرگترین امپراتوری منطقه با فرهنگی غنی، اقتصادی قدرتمند و سیاستی مستبدانه، به جز دوران پیامبر اکرم (ص) و خلفای راشدین، تبدیل شود. هر چند که کمیت و کیفیت حکومت ها در این سرزمین که نام امت را یدک می کشید، دست خوش تغییرات می شد، اما ماهیت سیاسی و اقتصادی و فرهنگی آن در اکثر دوره ها همانند و بیشتر اوقات در آن پیشرفت های چشمگیری نیز دیده می شد.

دین اسلام از همان دوران خلفای راشدین در دو قرن اول خود توانست فتوحاتی را در بیزانس و بخش آسیایی آن و سایر نقاط کسب کند. از این فتوحات می توان به فتح انطاکیه در 636 م./15 هـ.، شام 640 م./20 هـ.، در افریقا مصر 641 م./ 21 هـ.، مراکش، الجزیره و تونس 801 م./ 185 هـ. و در اروپا به اسپانیا (711م./930هـ) و سیسیل (831م./902هـ) اشاره داشت. هرچند پس از این فتوحات حملاتی به قسطنطنیه، پایتخت بیزانس، در زمان معاویه و هم چنین حملاتی نیز به اروپای مرکزی همچون فرانسه و ایتالیا بعد از فتح اندلس صورت گرفت، اما در کل نتیجه ای در بر نداشتند.

«مارسل بوازر» در کتاب «انسان دوستی در اسلام» درباره ذهنیت مسیحیان و بیزانسی ها از لشکرکشی اعراب می نویسد: «بیزانس از ابتدا، سپاهیان عرب را به منزله نیروی شر در نظر مجسم می کرد و استیلای آنان را غضب خداوند بر مسیحیان گناهکار به شمار می آورد. مسیحیان، در این استیلا، تنبیهی خدایی یا توطئه ای یهودی را تصور کردند».

فتوحات مسلمین در سرزمینهای مسیحی منافع و موقعیت اشراف، سلاطین و پاپ ها را به خطر انداخته بود و همچنین تبلیغات وسیع آنان علیه مسلمین، در تشدید و توسه جو خصمانه توام با بیم و تنفر آنان با مسلمان موثر بود؛ البته با توجه به شدت عقب ماندگی و اختلافات داخلی مسیحیان در اروپا و سلطه فئودالیته و ظلم اشراف، سلاطین و زعمای کلیسا بر مردم و جهل و خرافه گرایی، زمینه ورود فرهنگ و تمدن اسلامی را به اروپا فراهم کرد.

ادامه مطلب